EL
EN
Η ύπαρξη εν γένει αποτελεσματικών συλλογικών μέσων επιβολής είναι σημαντική για τους καταναλωτές[1], καθώς βελτιώνει την πρόσβασή τους στη δικαιοσύνη, ενώ προβλέπει επίσης κατάλληλες εγγυήσεις για την αποφυγή καταχρηστικών πρακτικών και παραβάσεων από τους προμηθευτές, με τελικό σκοπό τη μέγιστη ασφάλεια δικαίου για καταναλωτές και προμηθευτές.
Η συλλογική αγωγή θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά στη χώρα μας με το ν. 1961/1991 και εν συνεχεία ο θεσμός αυτός ενισχύθηκε με τις διατάξεις του ν. 2251/1994. Αποτελεί έναν επιτυχημένο απόλυτα θεσμό που έχει εξυπηρετήσει τους λόγους για τους οποίους εξ αρχής θεσμοθετήθηκε ως μέσο προστασίας των γενικότερων καταναλωτικών συμφερόντων.
Στα 30 χρόνια που μεσολάβησαν από την ψήφιση του νόμου 2251/1994 ο θεσμός των συλλογικών αγωγών έχει χρησιμοποιηθεί με μέτρο και σύνεση από τις ενώσεις καταναλωτών. Πλούσια σχετική νομολογία έχει δημιουργηθεί, έχει δε οδηγήσει αυτή στην αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων των καταναλωτών.
Η Ε.Κ.ΠΟΙ.ΖΩ κατέχει πολυετή πείρα, ως η μοναδική ένωση καταναλωτών που έχει αξιοποιήσει επιτυχώς το θεσμό με την άσκηση συνολικά 63 συλλογικών αγωγών.
Με τον Ν. 5019/2023 (ΦΕΚ 27/Α/14-02-2023) επικαιροποιείται το δίκαιο προστασίας των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών και ενσωματώνεται στην Ελληνική νομοθεσία η Οδηγία (ΕΕ) 2020/1828[2], που εναρμονίζει το δίκαιο των κρατών-μελών της Ένωσης αναφορικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές. Σκοπός της νέας νομοθεσίας είναι ο εκσυγχρονισμός του δικαίου της συλλογικής προστασίας των καταναλωτών, μέσω ενός ενισχυμένου μηχανισμού αντιπροσωπευτικών αγωγών. Ο Νόμος έχει τεθεί σε ισχύ από τις 26 Ιουνίου 2023. Το νέο νομικό πλαίσιο της αντιπροσωπευτικής αγωγής εν ολίγοις τροποποίησε τον Ν.2251/1994 περί προστασίας των καταναλωτών και αποτελεί συνέχεια του προηγούμενου θεσμού της άσκησης συλλογικής αγωγής.
Λίγα λόγια για το νέο πλαίσιο:
1. Τι είναι η αντιπροσωπευτική αγωγή: Είναι η αγωγή για την προστασία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών, η οποία ασκείται από συγκεκριμένους φορείς εξ ονόματος των καταναλωτών, με σκοπό τη λήψη μέτρων για την παύση ή την απαγόρευση της παράνομης συμπεριφοράς των προμηθευτών ή για την επανόρθωση ή/και την αποκατάσταση της ζημίας ή αμφότερα. Όταν η αγωγή ασκείται στην Ελλάδα από τους πιστοποιημένους φορείς ενώσεων καταναλωτών που έχουν οριστεί από το Υπουργείο Ανάπτυξης συνιστά διασυνοριακή αντιπροσωπευτική αγωγή. Στην Ελλάδα η ΕΚΠΟΙΖΩ είναι μία από τις τρεις ενώσεις καταναλωτών που έχουν πιστοποιηθεί προς το παρόν (εδώ).
2. Σε ποιες περιπτώσεις ασκείται: Ασκείται κατά των προμηθευτών σε περίπτωση παράβασης του καταλόγου του Παραρτήματος II του Ν. 5019/2023 από την οποία προκύπτει ή ενδέχεται να προκύψει, ζημία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών (όπως ενδεικτικά η προστασία των δεδομένων, οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, τα ταξίδια και ο τουρισμός, η ενέργεια και οι τηλεπικοινωνίες..).
3. Από ποιόν ασκείται: Αντιπροσωπευτική αγωγή ενώπιον των δικαστηρίων ασκούν αποκλειστικά οι ενώσεις καταναλωτών που έχουν εγγραφεί στο Μητρώο Νομιμοποιούμενων Φορέων για την άσκηση Αντιπροσωπευτικών Αγωγών (ΜΗ.Ν.Φ.Α.Α.) και πληρούν τα προβλεπόμενα στο νόμο κριτήρια νομιμοποίησης ή οι φορείς που έχουν οριστεί από άλλα κράτη μέλη της Ε.Ε. ως νομιμοποιούμενοι για την άσκηση αντιπροσωπευτικών αγωγών και είναι εγγεγραμμένοι στον ειδικό κατάλογο που δημοσιεύει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στην Ελλάδα η ΕΚΠΟΙΖΩ είναι μία από τις τρεις ενώσεις καταναλωτών που έχουν πιστοποιηθεί προς το παρόν (εδώ).
4. Ποια είναι τα οφέλη για τους καταναλωτές: Με την αντιπροσωπευτική αγωγή οι ενώσεις καταναλωτών μπορούν να ζητούν από το δικαστήριο τη λήψη μέτρων για την παύση ή την απαγόρευση της παράνομης πρακτικής προμηθευτή, όπως επίσης, να αιτηθούν μέτρα επανόρθωσης ή/και αποκατάστασης της ζημίας, όπως την καταβολή αποζημίωσης ή χρηματικής ικανοποίησης στους καταναλωτές, την επισκευή, την αντικατάσταση και τη μείωση ή την επιστροφή του τιμήματος. Οι μεμονωμένοι ενδιαφερόμενοι καταναλωτές μπορούν να εκφράσουν ρητά τη βούλησή τους να εκπροσωπηθούν («σύστημα opt-in») από το νομιμοποιούμενο φορέα στο πλαίσιο της αντιπροσωπευτικής αγωγής για επανόρθωση και αποκατάσταση και να δεσμευθούν από το αποτέλεσμά της. Μεμονωμένος καταναλωτής, ο οποίος δεν εξέφρασε τη βούληση να εκπροσωπηθεί από το φορέα, μπορεί να επωφεληθεί από τα μέτρα επανόρθωσης και αποκατάστασης και μετά την έκδοση της δικαστικής απόφασης («late opt-in») με έγγραφη γνωστοποίηση της απαίτησής του στον προμηθευτή, χωρίς να απαιτείται η έγερση νέας αγωγής από τον καταναλωτή.
5. Ποιο είναι το πεδίο εφαρμογής: α) σε αντιπροσωπευτικές αγωγές που ασκούνται κατά προμηθευτών σε περίπτωση παράβασης του καταλόγου του Παραρτήματος II του Ν.5019/2023, από την οποία προκύπτει ή ενδέχεται να προκύψει, ζημία των συλλογικών συμφερόντων των καταναλωτών, β) σε εγχώριες και διασυνοριακές παραβάσεις, συμπεριλαμβανομένων και των παραβάσεων που έπαυσαν προτού ασκηθεί η αντιπροσωπευτική αγωγή.
6. Ποια είναι τα μέτρα για την παύση ή απαγόρευση παράνομων συμπεριφορών: οι ενώσεις καταναλωτών δύνανται να ασκούν προσωρινά ή οριστικά μέτρα υπό τη μορφή ασφαλιστικών μέτρων ή και τακτικών αγωγών για την παύση ή την απαγόρευση πρακτικών προμηθευτών που παραβιάζουν τον Ν. 5019/2023. Τα οριστικά μέτρα για την παύση ή την απαγόρευση μπορεί να περιλαμβάνουν: α) Απόφαση ότι η πρακτική συνιστά παράβαση του Παραρτήματος ΙΙ, και β) Υποχρέωση δημοσίευσης της απόφασης εν όλω ή εν μέρει, με τη μορφή που κρίνει κατάλληλη το δικαστήριο ή υποχρέωση διορθωτικής δήλωσης από τον προμηθευτή. Περαιτέρω, οι ενώσεις καταναλωτών έχουν τη δυνατότητα παράλληλα με την αγωγή να αιτηθούν επιπρόσθετα την καταβολή αποζημίωσης ως αστικής κύρωσης για την παράνομη αντικαταναλωτική συμπεριφορά.
Για τα παραπάνω μέτρα, δεν είναι απαραίτητη η έκφραση βούλησης των μεμονωμένων καταναλωτών για την εκπροσώπηση από την ένωση καταναλωτών.
7. Ποια είναι τα μέτρα επανόρθωσης και/ή αποκατάστασης: οι ενώσεις καταναλωτών δύνανται να ασκούν αγωγές για την παροχή από τους προμηθευτές στους καταναλωτές μέσων έννομης προστασίας, όπως αποζημίωσης ή χρηματικής ικανοποίησης, επισκευής, αντικατάστασης, μείωσης του τιμήματος, καταγγελίας της σύμβασης ή επιστροφής του καταβληθέντος τιμήματος.
Προκειμένου να ασκηθεί αγωγή για επανόρθωση και/ή αποκατάσταση, πρέπει οι μεμονωμένοι καταναλωτές να εκφράσουν τη ρητή βούλησή τους για εκπροσώπηση από τον νομιμοποιούμενο φορέα και δέσμευση από το αποτέλεσμα της αγωγής, μέχρι την υποβολή των προτάσεων της αγωγής.
Επιπρόσθετα, για όσους καταναλωτές δεν παρείχαν εξ αρχής τη συναίνεσή τους για την άσκηση της αγωγής, ο Νόμος υιοθετεί έναν ακόμα μηχανισμό προεπιλογής, η χρήση του οποίου μπορεί να γίνει σε μεταγενέστερο χρόνο.
Συγκεκριμένα, αν η δικαστική απόφαση που κάνει δεκτή την αγωγή για επανόρθωση και/ή αποκατάσταση καταστεί αμετάκλητη, ο μεμονωμένος καταναλωτής, ο οποίος δεν είχε εκφράσει τη ρητή βούλησή του είτε κατά την κατάθεση της αγωγής είτε με την υποβολή των προτάσεων, μπορεί να επωφελείται από τα μέτρα επανόρθωσης και/ή αποκατάστασης, κατά την ακόλουθη διαδικασία:
Εντός της ταχθείσας από τη δικαστική απόφαση προθεσμίας, ο καταναλωτής πρέπει να γνωστοποιήσει στον προμηθευτή, κατά του οποίου εκδόθηκε η απόφαση, την απαίτησή του, αναφέροντας τα στοιχεία που την προσδιορίζουν.
Μετά την άπρακτη παρέλευση 30 ημερών από την έγγραφη γνωστοποίηση, ο καταναλωτής, εφόσον δεν ικανοποιηθεί, μπορεί να υποβάλει αίτηση στη Γενική Γραμματεία Εμπορίου μαζί με τα απαραίτητα δικαιολογητικά.
Εφόσον ο καταναλωτής που δεν εξέφρασε τη ρητή του βούληση αρχικώς δικαιούται να επωφεληθεί, το αρμόδιο όργανο του Υπουργείου Ανάπτυξης και Επενδύσεων εκδίδει απόφαση με την οποίο καλείται ο προμηθευτής να προβεί στο μέτρο επανόρθωσης ή/και αποκατάστασης εντός 5 ημερών. Αν δεν υπάρξει συμμόρφωση εντός αυτού του χρόνου, το ίδιο όργανο εκδίδει απόφαση επιβολής κυρώσεων.
8. Συμβιβασμός: Για την έγκριση συμβιβασμού σε αντιπροσωπευτική αγωγή για μέτρα επανόρθωσης και/ή αποκατάστασης, ο νομιμοποιούμενος φορέας και ο προμηθευτής μπορούν από κοινού να προτείνουν στο δικαστήριο συμβιβασμό αναφορικά με την επανόρθωση και/ή αποκατάσταση υπέρ των ενδιαφερόμενων καταναλωτών.
Οι εγκεκριμένοι συμβιβασμοί είναι δεσμευτικοί για τον νομιμοποιούμενο φορέα, τον προμηθευτή και τους ενδιαφερόμενους μεμονωμένους καταναλωτές.
9. Δικονομικά Ζητήματα: Αντιπροσωπευτική αγωγή με αίτημα την παύση ή την απαγόρευση παράνομης συμπεριφοράς ασκείται σε αποκλειστική προθεσμία ενός (1) έτους από την τελευταία εκδήλωση της παράνομης συμπεριφοράς που αποτελεί τη βάση της, υπό την προϋπόθεση ότι αυτή έλαβε χώρα κατά τρόπον εμφανή ώστε να είναι γνωστή στον μέσο καταναλωτή.
Κατά τόπον αρμόδιο δικαστήριο για την εκδίκαση αντιπροσωπευτικών αγωγών είναι το πολυμελές πρωτοδικείο της κατοικίας ή έδρας του εναγόμενου προμηθευτή.
Το δικαστήριο μπορεί να διατάξει την προσωρινή εκτέλεση της απόφασης. Οι έννομες συνέπειες που προκύπτουν από την απόφαση αυτή ισχύουν έναντι όλων, ακόμα και αν αυτοί δεν ήταν διάδικοι.
Οι αντιπροσωπευτικές αγωγές που έχουν αίτημα την παύση ή την απαγόρευση παράνομης συμπεριφοράς δικάζονται κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, ενώ αυτές που έχουν αίτημα τη λήψη μέτρου επανόρθωσης και/ή αποκατάστασης κατά την τακτική διαδικασία.
Οι Νομιμοποιούμενοι Φορείς οφείλουν να παράσχουν επαρκείς πληροφορίες σχετικά με τους καταναλωτές στο όνομα των οποίων ασκούν την αντιπροσωπευτική αγωγή, έτσι ώστε το δικαστήριο να μπορεί να εξετάσει εάν έχει δικαιοδοσία και να καθορίσει το εφαρμοστέο δίκαιο.
10. Ενημέρωση Καταναλωτών και Χρηματοδότηση Αγωγών:
Οι νομιμοποιούμενοι φορείς που ασκούν εγχώριες και διασυνοριακές αντιπροσωπευτικές αγωγές παρέχουν πληροφορίες, ιδίως στον ιστότοπό τους, σχετικά με τις αντιπροσωπευτικές αγωγές που ασκούν ή έχουν αποφασίσει να ασκήσουν, την κατάσταση και τα αποτελέσματα αυτών.
Η Οδηγία 2020/1828 άφησε τη διακριτική ευχέρεια στα κράτη μέλη να θεσπίσουν ρυθμίσεις ως προς τη δυνατότητα χρηματοδότησης των αντιπροσωπευτικών αγωγών από τρίτους (third-party funding). Ωστόσο, με το άρθρο 8 του Ν. 5019/2023 ο Έλληνας Νομοθέτης απέκλεισε ρητά αυτή τη δυνατότητα για την Ελληνική έννομη τάξη.
Σύμφωνα με το ν. 5019/2023 και τη διάταξη της παρ. 4δ του άρθρου 9, προβλέπεται «η δυνατότητα χορήγησης επιχορηγήσεων και παραχωρήσεων από το Ελληνικό Δημόσιο προς ενώσεις καταναλωτών που νομιμοποιούνται να ασκούν αντιπροσωπευτικές αγωγές, για τη διαρθρωτική στήριξή τους και την πρόσβασή τους σε νομική βοήθεια, κατόπιν έκδοσης κοινής υπουργικής απόφασης των αρμόδιων Υπουργών». Αναμένεται να δημοσιευθεί κοινή Υπουργική Απόφαση.
Για περισσότερες πληροφορίες για τις αντιπροσωπευτικές/συλλογικές/ομαδικές αγωγές δείτε εδώ.
